सिन्नरचा गोंदेश्वर

Gondeshwar Temple

कधी कधी आपण एखाद्या ठिकाणी जायचं ठरवतो.

आणि कधी कधी गाडीच आपल्याला सांगते,

नाशिकची ऑफिसची कामं आटोपून पुण्याकडे निघालो होतो. सिन्नरपर्यंत सगळं व्यवस्थित सुरू होतं. पण सिन्नरमध्ये पोहोचताच गाडीचं स्टिअरिंग अचानक माझ्या हातातून निर्णय घेण्याच्या मूडमध्ये आलं.

माझ्या मनात पुणं होतं.

स्टिअरिंगला गोंदेश्वर मंदिर दिसत होतं!

आणि शेवटी गाडी जिंकली.

तसं पाहिलं तर गोंदेश्वर मंदिर माझ्यासाठी काही नवीन ठिकाण नाही. उलट, ही माझी या मंदिराची पाचवी भेट.

पण काही ठिकाणं अशी असतात की त्यांना “पाचव्यांदा” किंवा “दहाव्यांदा” असं म्हणता येत नाही. प्रत्येक वेळी तिथे गेल्यावर काहीतरी नवीन दिसतं. एखादं शिल्प आधी लक्षात आलेलं नसतं. एखादा खांब वेगळाच भासतो. एखाद्या कोपऱ्यातून मंदिराकडे पाहिल्यावर त्याच वास्तूचं नवीन रूप दिसतं.

गोंदेश्वर हे माझ्यासाठी असंच एक ठिकाण.

सिन्नरच्या गोंदेश्वर मंदिराच्या आवारात प्रवेश केला की सर्वप्रथम जाणवतं ते त्याचं गांभीर्य.

आजूबाजूला आधुनिक सिन्नर आहे.

रस्ते आहेत. गाड्या आहेत. दुकानं आहेत. मोबाईल आहेत. ट्रॅफिक आहे.

आणि या सगळ्याच्या मध्ये जवळपास हजार वर्षांपासून शांतपणे उभं असलेलं हे मंदिर आहे.

आपण काही मिनिटांसाठी तिथे जातो.

पण मंदिर आपल्याला शेकडो वर्षं मागे घेऊन जातं.

गोंदेश्वर मंदिराचा संबंध यादवकालीन स्थापत्याशी जोडला जातो आणि त्याची निर्मिती साधारण ११व्या ते १२व्या शतकाच्या काळात झाल्याचे संदर्भ आढळतात. सिन्नरचा प्राचीन इतिहासही यादवांशी जोडलेला आहे.

मंदिराचं सर्वात मोठं वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची पंचायतन रचना.

पंचायतन म्हणजे मध्यभागी मुख्य मंदिर आणि त्याच्या चारही बाजूंना चार उपमंदिरे.

गोंदेश्वराच्या मध्यभागी भगवान शिवाचं मुख्य मंदिर आहे. त्याच्या चार कोपऱ्यांना विष्णू, सूर्य, गणपती आणि पार्वती यांची उपमंदिरे आहेत. म्हणजे एका मंदिराच्या संकुलात पाच स्वतंत्र देवालयांची मांडणी.

आणि ही मांडणी कागदावर वाचण्यापेक्षा प्रत्यक्ष डोळ्यांनी पाहण्यात खरी मजा आहे.

मुख्य मंदिरासमोर नंदीचं मंडप आहे. उंच चौथऱ्यावर उभं असलेलं मंदिर, सभोवतालची मोकळी जागा आणि चारही बाजूंनी दिसणारी उपमंदिरं यामुळे संपूर्ण रचना एका मोठ्या वास्तुशिल्पाच्या आराखड्यासारखी वाटते.

पण हा आराखडा AutoCAD वर तयार झालेला नाही.

ज्या काळात आजच्या अर्थाने इंजिनिअरिंग ड्रॉइंग, CNC मशीन किंवा आधुनिक मोजमापाची साधनं नव्हती, त्या काळात एवढ्या अचूक प्रमाणात दगडांची ही रचना उभी राहिली.

आणि म्हणूनच गोंदेश्वरासमोर उभं राहिल्यावर मला कायम एकच प्रश्न पडतो.

“हे लोक नेमकं करत कसे असतील?”

मंदिराच्या दगडांकडे पाहताना हा प्रश्न आणखी मोठा होतो.

काळ्या बेसॉल्ट दगडावरची कोरीव कामं, खांब, कमानी, देवदेवतांच्या आकृती आणि वास्तूची प्रमाणबद्ध मांडणी पाहताना आपल्या आधुनिक तंत्रज्ञानाबद्दलचा थोडासा अहंकार कमी होतो.

सुमारे हजार वर्षांपूर्वीच्या कारागिरांनी दगडाला आकार दिला.

आपण आज Photoshop मध्ये फोटोला आकार देण्यात खुश होतो!

गोंदेश्वर मंदिराच्या वास्तुशैलीबाबत भूमिज शैलीचा उल्लेख केला जातो. महाराष्ट्रातील मध्ययुगीन मंदिर स्थापत्याच्या अभ्यासात हे मंदिर विशेष महत्त्वाचं मानलं जातं. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्येही गोंदेश्वराचा पंचायतन प्रकारातील उल्लेख आढळतो.

मंदिराच्या बाह्यभागाभोवती फेरफटका मारताना माझं लक्ष पुन्हा पुन्हा शिल्पांकडे जातं.

काही शिल्पं स्पष्ट दिसतात.

काही काळाने झिजलेली आहेत.

काहींचा अर्थ लगेच समजतो.

काहींकडे पाहून मात्र मनात प्रश्नच निर्माण होतो.

कदाचित हाच जुन्या वास्तूंचा खरा आनंद आहे.

त्या प्रत्येक प्रश्नाचं उत्तर देत नाहीत.

काही प्रश्न आपल्यासोबत घरी पाठवतात.

गोंदेश्वराची आणखी एक खास गोष्ट म्हणजे त्याची शांतता.

नाशिक-पुणे महामार्गावरून जाणाऱ्या माणसाला सिन्नर म्हणजे फक्त रस्त्यातलं एक शहर वाटू शकतं. पण थोडं आत वळलं की हा इतिहास समोर उभा राहतो.

आणि गंमत म्हणजे इतकं मोठं आणि ऐतिहासिक मंदिर असूनही प्रत्येक वेळी इथे गर्दीचा बाजार भरलेला दिसत नाही.

म्हणूनच मला हे ठिकाण आवडतं.

इथे आलो की फोटो काढतो.

मग काही वेळ फोटो काढणं बंद करतो.

फक्त बसतो.

समोर मंदिर असतं.

वर आकाश असतं.

आणि मनात एक विचित्र शांतता असते.

या वेळची भेटही तशीच झाली.

नाशिकला ऑफिसच्या कामासाठी गेलो होतो.

परतीचा प्रवास सुरू केला.

पुण्याकडे निघालो.

सिन्नरमध्ये आलो.

आणि माझ्या गाडीने अचानक “पंचायतन दर्शन” कार्यक्रम जाहीर केला!

मीही फार विरोध केला नाही.

कारण खरं सांगायचं तर गाडीला दोष देऊन काय उपयोग?

मनाच्या कुठल्यातरी कोपऱ्यात मलाही गोंदेश्वरला पुन्हा जायचंच होतं.

ही माझी पाचवी भेट होती.

पण मंदिरासमोर उभा राहिल्यावर पहिल्या भेटीसारखंच वाटलं.

हेच कदाचित गोंदेश्वराचं वैशिष्ट्य आहे.

काही वास्तू आपण पाहतो.

काही वास्तू आपल्याला पाहतात.

गोंदेश्वर मला दरवेळी थोडा वेळ थांबवतो.

गोंदेश्वरला पाचव्यांदा भेटूनही एक गोष्ट मात्र नक्की समजली.

हे मंदिर पाहण्यासाठी सिन्नरला जाण्याचं कारण शोधावं लागत नाही.

सिन्नरच्या वाटेवर असाल तर गोंदेश्वर स्वतःच कारण बनतं.

गोंदेश्वर मंदिर, सिन्नर

ठिकाण: सिन्नर, नाशिक जिल्हा
कालखंड: साधारण ११वे-१२वे शतक
प्रमुख देवता: भगवान शिव
रचना: पंचायतन
मुख्य मंदिराभोवती: विष्णू, सूर्य, गणपती आणि पार्वती यांची उपमंदिरे
स्थापत्य: भूमिज शैलीशी संबंधित यादवकालीन मंदिर स्थापत्य
बांधकाम साहित्य: काळा बेसॉल्ट दगड
सिन्नर-नाशिक परिसरातील महत्त्वाची ऐतिहासिक वास्तू.

पुढच्या वेळी नाशिकला जाताना वेळ असेल तर एक काम करा.

सिन्नरमध्ये गाडी थांबवा.

आणि गोंदेश्वरला भेट द्या.

#मस्तमौला_भटकंती