अकोले येथील सिद्धेश्वर मंदिराला भेट दिल्यानंतर माझ्या मनात असाच प्रश्न आला.
अहिल्यानगर जिल्ह्यातील अकोले हे प्रवरा नदीच्या खोऱ्यात वसलेले गाव. संगमनेरपासून साधारण २४ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या या परिसराची ओळख अगस्ती ऋषींच्या आख्यायिकांपासून भंडारदरा आणि सह्याद्रीच्या डोंगररांगांपर्यंत पसरलेली आहे. या परिचित ओळखींच्या पलीकडे अकोल्यात एक प्राचीन शिवमंदिर आहे. त्याचे नाव सिद्धेश्वर.
मंदिराच्या आवारात पोहोचल्यानंतर माझे लक्ष केवळ शिवलिंगाकडे गेले नाही. जुन्या दगडी बांधकामाकडे पाहताना, कोरीव खांब न्याहाळताना आणि परिसरात विखुरलेल्या वीरगळांकडे नजर टाकताना या जागेने जपून ठेवलेल्या इतिहासाची जाणीव होत गेली.
आणि मग मंदिराच्या शोधाची कथा समजली. एकेकाळी प्रवरा नदीच्या गाळाखाली गाडले गेलेले हे मंदिर पुन्हा उजेडात आले होते!
हे मंदिर अनेक वर्षे जमिनीखाली लपलेले होते, ही गोष्टच मनाला थांबवून विचार करायला लावते.
प्रवरा नदीच्या पुरांमुळे नदीकाठच्या परिसरात गाळ आणि माती साचत गेली. कालांतराने या गाळाखाली सिद्धेश्वर मंदिर गाडले गेले, अशी स्थानिक इतिहासाशी संबंधित नोंद आढळते.
मंदिराचा पुनर्शोध साधारण इ.स. १७८० च्या आसपास लागल्याचे अनेक लेखांमध्ये नमूद आहे.
या शोधाशी एक रंजक आख्यायिका जोडलेली आहे. शेतात नांगरणी करत असताना एका शेतकऱ्याच्या नांगराचा धक्का जमिनीखाली असलेल्या दगडी बांधकामाला लागला. त्यातून या पुरलेल्या मंदिराची माहिती समोर आली, असे सांगितले जाते. काही वर्णनांमध्ये नांगराचा धक्का मंदिराच्या शिखराच्या कळसाला लागल्याचा उल्लेख आहे. मात्र, मंदिराची नेमकी कोणती रचना तेव्हा जमिनीखाली होती, हे निश्चितपणे सांगता येत नाही.
काही स्थानिक आणि पर्यटनविषयक संदर्भ मंदिराचा संबंध शिलाहार राजवटीशी जोडतात. इतर स्थापत्यविषयक अभ्यासांमध्ये मंदिरातील कोरीवकाम आणि रचनासाम्य लक्षात घेऊन त्याचा संबंध देवगिरीच्या यादवांच्या काळाशी, साधारण तेराव्या शतकातील स्थापत्यपरंपरेशी जोडला जातो.
विशेषतः कोकमठाण येथील शिवमंदिराशी दिसणारे शिल्पसाम्य या तुलनेत महत्त्वाचे मानले जाते. मात्र, केवळ शैलीतील साम्य पाहून मंदिराची अचूक तारीख निश्चित करता येत नाही.
मंदिराच्या इतिहासावर प्रकाश टाकणारा एखादा शिलालेख उपलब्ध असता, तर हा प्रश्न अधिक स्पष्ट झाला असता. एका अभ्यासपूर्ण लेखात मंदिराच्या दुरुस्तीच्या वेळी एका जुन्या शिलालेखाच्या दगडाचा उल्लेख आढळतो. त्यावरील मजकुराची स्थिती आणि त्याचे नेमके स्वरूप याबद्दल मात्र अनिश्चितता आहे.
मंदिराच्या परिसरात फिरताना मला काही वीरगळ दिसले. मंदिराच्या मुख्य रचनेइतकीच उत्सुकता या दगडांनी निर्माण केली.
वीरगळ म्हणजे युद्धात किंवा एखाद्या संघर्षात वीरमरण आलेल्या व्यक्तीच्या स्मरणार्थ उभारलेला स्मृतिदगड. ‘वीर-कल’ या कन्नड शब्दापासून ‘वीरगळ’ हा शब्द तयार झाल्याचे मराठी विश्वकोशात नमूद आहे.
महाराष्ट्रात अशा वीरगळांची परंपरा जुनी आहे. काही वीरगळांवर तीन किंवा चार चौकटी कोरलेल्या असतात. खालच्या चौकटीत युद्धाचा प्रसंग दाखवलेला असतो. त्यावरच्या चौकटीत वीराला स्वर्गाकडे नेत असल्याचे दृश्य असू शकते, तर वरच्या भागात शिवपूजेचे चित्रण दिसू शकते. प्रत्येक वीरगळाची रचना सारखीच असते असे नाही. त्यातील प्रसंग आणि प्रतिमा काळ, प्रदेश आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलतात.
सिद्धेश्वर मंदिरात फिरताना माझे लक्ष काही वैशिष्ट्यपूर्ण शिल्पांकडे गेले. एका शिल्पात भार पेलणाऱ्या आकृतीचे दर्शन घडते. अशा भारवाहक आकृत्या जुन्या मंदिरांच्या स्थापत्यात आढळतात. दगडी वास्तूला आधार देण्याची कल्पना शिल्पकारांनी मानवी आकृतीच्या माध्यमातून किती कल्पकतेने मांडली आहे
इतिहास आणि स्थापत्यकलेची आवड असेल, तर अकोल्यातील सिद्धेश्वर मंदिर पाहण्यासाठी थोडा वेळ राखून ठेवावा.
संगमनेरपासून अकोले साधारण २४ किलोमीटर अंतरावर आहे. मंदिर अकोले शहराच्या परिसरात आहे. भेटीच्या वेळी मंदिरात प्रवेशाची उपलब्धता आणि स्थानिक नियम यांची चौकशी करून जाणे योग्य ठरेल.
मंदिरात गेल्यानंतर घाई करू नका. दगडी खांबांचे कोरीवकाम पाहा. गर्भगृहाच्या प्रवेशरचनेकडे लक्ष द्या. बाह्य भिंतींवरील शिल्पे न्याहाळा. आवारातील वीरगळ काळजीपूर्वक पाहा. त्यांचे छायाचित्र घेताना शिल्पांचा तपशील स्पष्ट दिसेल याची काळजी घ्या.
जवळच्या अगस्ती आश्रमालाही भेट देता येईल. वेळ असेल, तर अकोले परिसरातील इतर प्राचीन मंदिरांची माहिती घेऊन एक छोटी वारसास्थळ भटकंती आखता येईल.
अशा प्रवासात प्रत्येक ठिकाणी भरपूर पर्यटक असावेत, मोठी व्यवस्था असावी किंवा प्रसिद्धी मिळालेली असावी, असे नाही. एखाद्या जुन्या मंदिरात शांतपणे बसून त्याच्या भिंतींवरील शिल्पे पाहणे, हेही प्रवासाचे एक समाधान असते.
